تومان نیوز:استاد اقتصاد دانشگاه کمبریج، گفت: بانک مرکزی می‌تواند سفته‌بازی را کم کند، اما چوب جادویی برای خنثی‌کردن تحریم و جنگ ندارد. به گفته او، منتظر معجزه نباشید؛ راه نجات، اصلاحات ساختاری است.
به گزارش پایگاه خبری تومان نیوز(toomannews)، اقتصاد ایران این روزها زیر فشار هم‌زمان تحریم، جنگ، محدودیت ارزی و تورم بالا نفس می‌کشد. اما پرسش اصلی فقط این نیست که چگونه از بحران فعلی عبور کنیم. پرسش مهم‌تر این است که چه اصلاحاتی می‌تواند ظرفیت اقتصاد را برای بحران‌های بعدی بالا ببرد.
پروفسور محمدهاشم پسران، اقتصاددان ایرانی و استاد دانشگاه کمبریج، در گفت‌وگو با ایبنا می‌گوید نمی‌توان آینده اقتصاد ایران را فقط با دو سناریوی «توافق» و «تداوم تحریم» تحلیل کرد. به گفته او، سطح عدم‌اطمینان از زمان انتشار مقاله مشترکش با دکتر اسمیت افزایش یافته و شرایط پیچیده‌تر شده است.
اولویت امروز
پسران معتقد است مهم‌ترین اولویت فعلی، دستیابی به نوعی ثبات نسبی است. اما با احتمال تنش‌های جدید، انتظار ثبات کامل واقع‌بینانه نیست. به زبان ساده، اقتصاد باید خودش را با شرایط سخت تطبیق دهد، نه اینکه منتظر آرامش کامل بماند.
او به دو مسئله ۴۷ سال گذشته اشاره می‌کند: حفظ ظرفیت تولیدی کشور و تأمین استقلال نسبی اقتصادی و سیاسی. این دو به هم وابسته‌اند؛ چون ایران برای گندم، قطعات صنعتی و مواد اولیه به واردات نیاز دارد. یعنی چه؟ یعنی استقلال بدون روابط اقتصادی متعارف با جهان ممکن نیست.
اما مشکلات فقط جنگ و تحریم نیست. بحران آب، تغییرات اقلیمی، مسائل جمعیتی و مهاجرت هم روی میز است. پسران تأکید می‌کند: «نباید منتظر پایان بحران‌ها بمانیم و بعد اصلاحات را شروع کنیم.»
یارانه ارزان به جیب همه می‌رود
او یکی از اولویت‌ها را اصلاح نظام یارانه‌ها می‌داند. فشار تحریم بیش از همه بر کارمندان، معلمان و بازنشستگان می‌آید؛ چون نمی‌توانند هزینه‌ها را مثل تولیدکنندگان جبران کنند. اما افزایش دستمزد بدون توجه به مالی دولت، کسری بودجه و تورم را بیشتر می‌کند.
پسران به تجربه پرداخت مستقیم یارانه در دوره احمدی‌نژاد اشاره می‌کند. آن طرح زیرساخت خوبی ساخت، اما پرداخت‌ها تقریباً یکسان بود، نه بر اساس نیاز. به گفته او، باید همین سازوکار اصلاح شود، نه اینکه اصل سیاست کنار گذاشته شود.
مشکل نظام چندنرخی ارز هم همین است. وقتی دولت کالا را با ارز ترجیحی وارد می‌کند، همه مصرف‌کنندگان از یارانه بهره‌مند می‌شوند؛ پردرآمد و کم‌درآمد فرقی ندارند. پسران می‌گوید یارانه باید به نیازمندان واقعی برسد، نه به همه کسانی که آن کالا را می‌خرند.
درباره بنزین هم همین منطق را دارد. قیمت پایین بنزین، منابع را به مصرف بیشتر هدایت می‌کند و آلودگی هوا را بالا می‌برد. او پیشنهاد می‌کند قیمت بنزین با سازوکار تعدیل همراه شود و رانندگان تاکسی و حمل‌ونقل عمومی حمایت جداگانه بگیرند.
بانک مرکزی معجزه نمی‌کند
نوسان ارز این روزها پرسش اصلی بسیاری است. پسران می‌گوید باید بین تورم تحقق‌یافته و انتظارات تورمی فرق گذاشت. تورم گذشته برنمی‌گردد، اما سیاست‌گذار باید انتظارات آینده را کنترل کند. بر اساس نظریه برابری قدرت خرید، کاهش ارزش ریال متناسب با اختلاف تورم داخلی و خارجی در بلندمدت قابل انتظار است. طی ۴۰ سال گذشته تورم ایران حدود ۲۰ درصد و تورم خارجی حدود ۵ درصد بوده است.
اما در ماه‌های اخیر، ارزش ریال بیش از این اختلاف تورم کاهش یافته است. بخشی از آن به جنگ، تحریم و محدودیت ارزی مربوط می‌شود. پسران می‌گوید بانک مرکزی می‌تواند سفته‌بازی را کم کند، اما نمی‌تواند آثار محاصره اقتصادی را کامل خنثی کند. مداخله در بازار ارز هم هزینه دارد و ذخایر ارزی محدود است.
او بر شفافیت سیاست بانک مرکزی تأکید می‌کند. بازار باید بداند دلیل مداخله چیست و چه هدفی دنبال می‌شود. در عمل، اعتماد فعالان اقتصادی به سیاست‌های روشن، به مدیریت انتظارات کمک می‌کند.
درباره یکسان‌سازی نرخ ارز هم صریح است: نظام چندنرخی زمینه رانت می‌سازد. دسترسی برخی گروه‌ها به ارز ارزان، بدون ارتباط با بهره‌وری، امتیاز اقتصادی ایجاد می‌کند. اما حذف ارز چندنرخی به معنای حذف حمایت از تولید و خانوار نیست. این حمایت‌ها باید مستقیم و هدفمند شوند.
رشد ۲ درصدی کافی نیست
پسران می‌گوید هیچ کشوری دقیقاً شرایط ایران را ندارد. کوبا از برخی جهات قابل مقایسه است، اما کره شمالی الگوی متفاوتی دارد. ترکیه و اسرائیل در مهار تورم تجربه دارند. ترکیه حتی تورم بالاتری از ایران داشته، اما رشد اقتصادی بیشتری تجربه کرده است.
به گفته او، ایران ظرفیت انسانی قابل‌توجهی دارد که از آن استفاده نشده است. اگر رشد اقتصادی از حدود ۲ درصد به ۴ درصد برسد، تفاوت طی ۲۰ تا ۳۰ سال تصاعدی می‌شود. یعنی چه؟ یعنی رشد اقتصادی اثر تجمعی دارد و تفاوت دو نرخ کوچک، در بلندمدت فاصله بزرگ می‌سازد.
پسران یادآوری می‌کند در دوره خاتمی تورم به حدود ۹ درصد رسید، اما این روند ادامه پیدا نکرد. در سال‌های اخیر تورم به ۳۰ تا ۴۰ درصد رسیده است. با این حال، به گفته او اقتصاد ایران هنوز در آستانه ابرتورم نیست و نباید تورم بالا را با فروپاشی اقتصادی یکی گرفت.
حالا سؤال این است که رفع تحریم‌ها چه تأثیری دارد؟ پسران می‌گوید رفع تحریم می‌تواند در کوتاه‌مدت رشد حدود ۱۰ درصدی ایجاد کند، اما تداوم این رشد بدون اصلاحات داخلی ممکن نیست. به گفته او، حتی اگر تحریم‌ها برداشته شوند، بدون اصلاح نظام ارزی، یارانه‌ها، اعتبارات بانکی و ارتباط با اقتصاد جهانی، شکوفایی پایدار نمی‌آید.
در پایان، پسران تأکید می‌کند حفظ استقلال و بهبود رفاه مردم نباید مقابل هم قرار بگیرند. استقلال به اقتصاد قدرتمند نیاز دارد و رفاه بدون افزایش کارایی، اصلاح نظام بانکی و کاهش هدررفت منابع ممکن نیست. به باور او، ظرفیت این تحول در ایران وجود دارد؛ اما تحقق آن به همفکری و پذیرش ضرورت اصلاحات در سطح کشور نیاز دارد.
